Głównym celem projektu HA-REACT jest ograniczenie do roku 2020 występowania na terenie Unii Europejskiej liczby nowych przypadków HIV, gruźlicy oraz wirusowego zapalenia wątroby typu C wśród osób stosujących środki odurzającew in iekcjach poprzez podniesienie poziomu profilaktyki oraz wdrażanie działań redukcji szkód. Cel ten jest zgodny z przedmiotowymi planami działań strategicznych Unii Europejskiej, Światowej Organizacji Zdrowia, UNAIDS oraz Biura Narodów Zjednoczonych do spraw Narkotyków i Przestępczości.

Cele cząstkowe projektu to:

  • Udzielenie pomocy tym państwom UE, w których występują ograniczenia w prowadzeniu skutecznych, opartych na dowodach naukowych działań profilaktycznych kierowanych przede wszystkim do osób przyjmujących środki odurzające drogą iniekcji, ale także mężczyzn podejmujących kontakty seksualne z mężczyznami oraz osób świadczących usługi seksualne.
  • Zachęcanie wszystkich państw członkowskich UE do realizowania kompleksowych, dobrze opracowanych programów redukcji szkód, będących istotnym elementem strategii poprawyprofilaktyki i leczenia HIV, gruźlicy oraz wirusowego zapalenia wątroby.

Budżet projektu to 3.7 miliona EUR − 80% Komisja Europejska, 20% wkład własny.

PAKIETY ROBOCZE PROJEKTU:

WP 1: Koordynacja
Prowadzenie: THL, Finlandia

WP 2: Rozpowszechnienie informacji o wynikach projektu
Prowadzenie: CHIP, Dania

WP 3: Ewaluacja
Prowadzenie: ZIS, Niemcy

WP 4: Testowanie i włączanie do systemu opieki zdrowotnej
Prowadzenie: Deutsche AIDS-Hilfe, Niemcy

WP 5: Podniesienie poziomu programów redukcji szkód
Prowadzenie: ISCIII/CIBER, Hiszpania

WP 6: Redukcja szkód i opieka w systemie więziennictwa
Prowadzenie: ISFF, Niemcy

WP 7: Zintegrowana opieka
Prowadzenie: NIHD, Estonia

WP 8: Zrównoważona kontynuacja projektu oraz finansowanie długoterminowe
Prowadzenie: CHIP, Dania

Krajowe Centrum ds. AIDS uczestniczy w projekcie jako partner w dwóch pakietach roboczych: WP6 i WP8:

  1. Wzrost dostępu do programów redukcji szkód i kontynuacji leczenia osób stosujących środki odurzające w iniekcjach (w tym: zakażonych HIV) i przebywających w zakładach karnych (WP 6);
  2. Wzmocnienie i zapewnienie zrównoważonej walki z HIV na poziomie krajowym w zakresie dostępności i jakości usług medycznych dla osób stosujących środki odurzające w iniekcjach (WP 8).

Structure of project HAREACT

Działania realizowane w ramach poszczególnych pakietów roboczych projektu HA-REACT koncentrują się wokół zwiększania dostępności do dobrowolnego testowania w kierunku HIV, gruźlicy i wirusowego zapalenia wątroby osób szczególnie narażonych na zakażenie, czyli przede wszystkim przyjmujących środki odurzające drogą dożylną, włączeniu tychże osób do systemu służby zdrowia, pokonywaniu barier uniemożliwiających zwiększanie zasięgu i skuteczności programów redukcji szkód do nich skierowanych, m.in na przykładzie implementacji tzw. dobrych praktyk.

Założenia projektu HA-REACT realizuje 23 partnerów z 18 państw członkowskich UE.

Country of project

Trzem krajom: Litwie, Łotwie oraz Węgrom wyznaczonym zgodnie ze wskaźnikami ECDC oraz EMCDDA nadano miano krajów priorytetowych gdzie wg. założeń ma się realizować zadania o znaczeniu specjalnym i szczególnej intensywności. Obecnie zalecenie to wdraża się niestety tylko częściowo, gdyż już pod koniec 2016 roku nie była możliwa implementacja działań, do których zobowiązały się Węgry z uwagi na prowadzoną tam restrukturyzacje instytucji publicznych. Efektem zmian było powołanie w tym kraju. nowego ciała o nazwie Ministerstwo Zdolności Ludzkich (Ministry of Human Capacities), które wchłonęło dwóch dotychczasowych partnerów HA-REACT: Narodowe Centrum Epidemiologii oraz Biuro Naczelnego Lekarza. Niestety, konsekwencją tych przekształceń było wycofanie się Węgier z powinności wniesienia 20% wkładu własnego do budżetu projektu, co wymusiło konieczność przejęcia tego zobowiązania przez inne kraje, przedłużenie czasu trwania projektu o cztery miesiące (do stycznia 2019 r) oraz do skorygowania części planu pracy.

DZIAŁANIA REDUKCJI SZKÓD PROWADZONE W ZAKŁADZIE PENITENCJARNYM W LUKSEMBURGU – PRZYKŁAD DOBRYCH PRAKTYK

Szacuje się, że na świecie żyje 13,2 miliony osób przyjmujących środki odurzające, a co najmniej 10% wszystkich przypadków zakażeń HIV znalazło swój początek w ich ryzykownych iniekcjach (w krajach Europy Wschodniej i Azji Środkowej odsetek ten sięga aż 90%). Znacząca liczba uzależnionych od opiatów odbywa wieloletnie wielokrotne kary pozbawienia wolności. Osoby osadzone w zakładach penitencjarnych często wywodzą się z najmniej uprzywilejowanych grup społecznych, co sprawia, że ich kondycja zdrowotna już na starcie jest niezadowalająca, a pobyt w zakładzie penitencjarnym ma na nią dodatkowo negatywny wpływ.

Zjawisko to w szczególności dotyka osoby uzależnione od środków psychoaktywnych. Dodatkowo, zakłady karne są środowiskiem, które charakteryzuje wysokie ryzyko narażenia przebywających w nich osadzonych na różnego typu infekcje, w tym HIV. Wynika to z przeludnienia, niedostatecznego poziomu żywienia, ograniczonego dostępu osadzonych do świadczeń profilaktycznych, stosowania przez nich nielegalnych środków psychoaktywnych, a także podejmowania kontaktów seksualnych bez zabezpieczenia. Prewencja dostępności substancji odurzających w zakładach karnych jest wysoka, wyższa niż w populacji ogólnej, a w szczególności heroiny, kokainy, (meta) amfetaminy. Prewencja HIV i HCV wśród osób osadzonych jest od 2 do 50 razy wyższa niż wśród ogółu społeczeństwa. W zakładach karnych występuje także zjawisko molestowania seksualnego. Zagrożenia zdrowotne typowe dla zakładów zamkniętych dotyczą nie tylko osób w nich osadzonych, ale także personelu, odwiedzających oraz osób przebywających na wolności, gdzie po odbyciu kary  trafiają byli osadzeni.

Jedną z idei przewodnich projektów typu Joint Action jest propagowanie tzw. dobrych praktyk i dzielenie się doświadczeniem własnym w ich implementacji. W skali europejskiej, wiodącą rolę w równościowym wdrażaniu nowatorskich rozwiązań z obszaru redukcji szkód, tak w warunkach wolnościowych, jak również w dwóch działających zakładach penitencjarnych ma Luksemburg. Przyświeca temu zasada: kara pozbawienia wolności nie pozbawia osadzonego możliwości korzystania ze świadczeń dostępnych na wolności.

Wynikiem takiego podejścia jest obecność programów wymiany igieł i strzykawek (do użytku osobistego), programu umożliwiającego wykonanie bezpiecznego tatuażu, dostępność prezerwatyw oraz terapia substytucyjna w zakładach karnych. Jak pokazały badania, takie prowadzenie działań przekłada się na ograniczenie rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych wśród osadzonych, a następnie wśród ogółu społeczeństwa, a czas odbywania kary wykorzystuje się na poprawienie stanu zdrowia osadzonych oraz na ich edukację zdrowotną.

W celu propagowania rozwiązań wdrażanych  w Luksemburgu, w czerwcu 2017 roku w tym kraju zorganizowano konferencję dla partnerów projektu wzbogaconą o wizytę studyjną w zakładzie karnym dla mężczyzn. W delegacji uczestniczyło 60 osób z 14 krajów, w tym przedstawiciel Krajowego Centrum ds. AIDS i pięć osób z Centralnego Zarządu Służby Więziennej.

Obecnie w Luksemburgu przeprowadza się reformę systemu więziennictwa mającą na celu dostosowanie przestarzałego prawa do nowych warunków. W ostatnich latach nastąpiła zmiana struktury ludnościowej Luksemburga – 47% osób pracujących na terenie tego kraju pochodzi z krajów ościennych, duża liczba osadzonych to obcokrajowcy, problemem staje się przeludnienie cel. Po wdrożeniu reformy możliwe stanie się wnoszenie apelacji od decyzji prokuratora generalnego – do tej pory jedynej instancji prawnej jeżeli chodzi o wydawanie prawomocnych wyroków, wdrożony zostanie monitoring elektroniczny, przesunięty zostanie nacisk z odbywania kary na społeczną reintegrację osadzonych, etc.

Obecnie w Luksemburgu działają dwa zakłady penitencjarne, trzeci jest w budowie. Więzienie dla mężczyzn Schrassig ma charakter zamknięty, przebywa tam 616 osadzonych, w tym 295 z wyrokami, 66 osadzonych ma w swojej historii przestępstwa związane ze stosowaniem środków odurzających. Drugi zakład karny, w Givenich ma charakter półotwarty, osadzeni pracują w warunkach wolnościowych, a nocują na terenie zakładu. W dwóch zakładach karnych w Luksemburgu zatrudnionych jest trzech lekarzy, 20 pielęgniarek i jedna pielęgniarka naczelna. Pięciu lekarzy specjalistów pracuje na część etatu i przychodzi ze szpitali wolnościowych (najwięcej etatu przyznano lekarzowi zakaźnikowi z uwagi na dużą liczbę przypadków HCV). Nowoprzybyli osadzeni poddawani są dobrowolnym badaniom lekarskim (ponad 95%z nich wyraża zgodę na badania krwi).

Wyzwanie stanowi opieka nad osadzonymi w podeszłym wieku, z uwagi na ich rozliczne schorzenia, jak również przyjmowanie nowych osadzonych o każdej porze dnia i nocy. Najczęściej spotykanymi schorzeniami u osadzonych są: HIV, wzw oraz inne zakażenia przenoszone poprzez stosowanie środków odurzających w iniekcji.  W ramach implementacji działań z obszaru redukcji szkód w roku 2016 na terenie zakładu karnego w Schrassig wydano 1612 igieł i strzykawek do tzw. użytku osobistego, 205 osadzonych otrzymywało terapię substytucyjną, a 23 objętych było leczeniem ARV. Oprócz tego na terenie zakładu karnego prowadzi się doradztwo psychologiczne oraz edukacyjne, programy aktywizacji zawodowej, zajęcia dotyczące profilaktyki chorób zakaźnych.

 

Zobacz również film "Jak się to robi w Luksemburgu" pokazujący program wymiany igieł i strzykawek w więzieniu (film z polskimi napisami):
https://harmreduction.eu/toolbox/videos/337-jak-sie-to-robi-w-luksemburgu

 

DZIAŁANIA REDUKCJI SZKOD PROWADZONE W ZAKŁADZIE PENITENCJARNYM W CZECHACH - PILOTAŻ

Czechy to kraj zamieszkany przez 10.5 miliona osób. Działa tam 35 zakładów penitencjarnych, gdzie ogółem przebywa 21 708 osadzonych, w tym 1 722 obcokrajowców . 31% osadzonych stanowią osoby przyjmujące środki odurzające, w tym także drogą iniekcji. Prewalencja HIV wsród wszystkich osadzonych to 0,8%, a HCV to 35,9% (dane otrzymane przy pomocy testów diagnostycznych w roku 2016).

W 10 zakładac karnych prowadzi się terapie substytucyjną dla 53 pacjentów rocznie. W czeskich zakładach karnych nie prowadzi się programów wymiany igieł i strzykawek, prezerwatywy dostepne są we wszystkich kantynach o raz w niektórych pokojach spokań z rodziną.

Do implementacji działania projektu HA-REACT pt. „Pilotażowa dystrybucja prezerwatyw wśród osadzonych” wytypowano zakład karny Praha Pankrac. W ramach przygotowań do tego przedsiewziecia delegacja 12 osób z Centralnego Zarządu Służby Wieziennej Republiki Czech oraz zakładu karnego Praha Pankrac w październiku 2016 roku odbyła wizytę studyjna w dwóch zakładach karnych w Berlinie gdzie prowadzona jest dystrybucja prezerwatyw. Wizyta ta miała na celu zapoznanie sie gości z Czech sposbom prowadzenia przez gospodarzy niemieckich terapii substytucyjnej, wymiany igieł i strzykawek, modelom resocjalizacji oraz oczywiście dystrybucji prezerwatyw.

 

Zobacz również krótki film z pokazujący dystrybucję prezerwatyw i wymianę igieł i strzykawek w więzieniu w Berlinie:
https://harmreduction.eu/toolbox/videos/114-needle-exchange-in-berlin-in-prison-and-in-society

 

Po pewnych wahaniach, personel zakładu karnego Praha Pankrac zgodził sie na przeprowadzenie pilotażu jednakże na następujących warunkach: najpierw należało spisać odpowiednią umowę, opracować oraz rozpowszechnić ulotki informacyjne dla pracowników oraz dla samych osadzonych nt. zakażeń przenoszonych drogą płciową i profilaktyki, oraz zainstalować pojemniki na niebezpieczne odpady biologiczne gdzie trafiałyby zużyte prezerwatywy.

Ostatecznie pilotażowy program dystrybucji kondomów w zakładzie karnym Praha Pankrac ruszył w sierpniu 2017 roku. W toaletach dwóch pawilonów zamieszkałych przez 240 osadzonych zainstalowano 4 dystrybutory prezerwatyw, tak skonstruowane, że nie mogły zostać zdemontowane przez osoby niepowołane. W pozostałych pawilonach, zamieszkałych przez 760 osadzonych, prezerwatytwy dostepne były u wychowawców i wydawane na życzenie osoby potrzebującej.

W okresie od 24 sierpnia do 3 pazdziernika 2017 roku wydano 657 kondomów przy użyciu maszyn samoobsługowych, 6 prezerwatywy przekazali wychowawcy. Nie zaobserwowano problemów, których zródłem mogłaby by być wspomniana pilotażowa dystrybucja prezerwatyw. Z pewnym zdziwieniem zanotowano, że pojedyńczy osadzeni wysyłają kondomy pocztą do rodziny/znajomych przebywających na wolności. Wśród osadzonych pojawiła sie obawa, że o stosowaniu przez nich prezerwatyw mogą dowiedzieć sie ich partnerki życiowe oraz, że mogą zostać postrzegani jako osoby o skłonnościach homoseksualnych.

aids3

Po miesiąciu działania pilotażu nastawienie personelu zakładu karnego do jego implementacji zmieniło sie z konserwatywno-negatywnego na obojetny lub nawet pozytywny. Duże znaczenie miał w tym przypadku fakt, że obawy personelu co do stosowania przez osadzonych prezerwatyw w sposób niezgodny z przeznaczeniem lub demontażu dystrybutora nie znalazly potwierdzenia w rzeczywistości. Partner projektu w Czechach, Krajowe Centrum Moniotorowania Uzależnień na podstawie doświadczeń płynących z wdrażania pilotażu rekomenduje, aby dystrybucja prezerwatyw w zakładach karnych była zapisana jako przykład tzw. dobrych praktyk w strategii krajowej (np. w krajowym programie zapobiegania zakażeniom). Liczba wydanych kondomów przy użyciu dystrybutora w zakładzie karnym Praha Pankrac wyraźnie pokazuje, że osadzeni preferują ich anonimowe pozyskiwanie przy pomocy maszyny.

 

Zobacz również prezentację czeskiej służby więziennej na temat pilotażowego programu dystrybucji prezerwatyw w Czechch:
https://harmreduction.eu/toolbox/presentations

 

Artykuł pochodzi z Biuletynu Krajowego Cantrum ds AIDS KONTRA Nr 1 (75) / 2018 https://aids.gov.pl/